CHINLAND QUO VADIS? (Chinram Khui Na Feh Ding) PART 3

Pi khawmhruaitu,

Hitivek zah um zet pawlpi hmaiah lairel ding mi panganak thu thawn pehpar in thusim theinak can ka neih ruangah ka lungawi. Hi pawlkawmnak ah hin Chin miphun pawl zalennak (mahte rorel theinak) nei dingih tuan re ro tu CNF President dinhmun in ka ra tel ve.

India le Burma karlak ih um Chinram cu peng 91,000 vuakvel a si ih mipum maktaduai 4 (4 million) tluk kan um. Zomi, mizo, Laimi etc. ti khalih kawh mi Chin miphun cu theihban lo can ihsin zodang ih uk loin a mah ten zalennak pumhlum nei in a rak um zo ih Mirang pawl ra thlen hlan khua pi ihsin Ram pakhat in a rak ding zo.

Asinan 1890 ah Mirang pawlin kan ram cu uk nuam seh tiah  hmun thum ah in then sak ih tui ni tiangin India, Burma le Bangladesh ram pawl ah ben luh in an um. Pheldarh a si ruangah thenaw in kan um ko nan Chin miphun cu a hngetkhoh zet mi hnamdan, nunphung, khawsakdan, tawng le pawlkawm nunpawl in then darh aw thei loin in tawn khawm thotho. Sungmuril taktak ah phunhnam pakhat kan siih Pathian le pianphung in a hrantei’ sersiam ih sawngbawl le in vulh mi kan si.

Chin mi thuanthu tlangpi cu a tawizawngin ka sim zo ih tuah cun Kawl ralkap ih an luah lai mi Saklam-Chinram (East- Chinland) thu lo sim theih ka duh. Kum 40 lenglo zalennak rah cu Kawlpawl lawngih an co rero lai ah Chinpawl cu nu-ei tuar bangin rammi sinak a pahnihnak dinhmun lawng kan co ban fangfang ih zalennak rah cu kanphu tawkin kan co ban ve lo.

Kawlpawl cun Chinram hrekkhat lawng la suak ta hratin Chin State tiin a hmin an pe ih Chinram dang hmuahhmuah cu an ram (Sakaing le Makui division) ah an beh ter thluh. Hi Chin State an timi hman hi a hmin menmen ih State a si ih a taktak ah um ze nei lo, hlawknak pakhat hman um lo a si. Chinram thawi pehparaw mi thu pawimawh cin cu Rangoon ihsin duhduhin ro an hun relcat ih Chinmi pawlih duhdan cu sut le rawn  le pawm khal a um lo. Phunhnam duhdawtnak thu hla malte kan vun sim ih a tha lam ruatih kumpi sawiselnak fate kan vun rel khal le “misual, ram dodaltu” ti’n mi an ruat ih a mal bikah thawngtlaknak tal mi an tuar ter.

Vanzam bualrawn, tlangleng lamzin, a cozah bus le phunsangtlawng (university cu vun rel lo) hman Chin State pumpi ah pakhatte hman a um lo. Fimthiamnak lam kan zoh asile Chinpawl cu mai Chin tawng ih ca zir theinak hman neiloin kan um. Chin tlawngta cu tlawngih a luh veten Kawl ca hlirin ca zir ter a si. Zatek 90 Khrifa si mi Chinmi pawl cu Budha sakhaw bia Kawl pawl ih thleidannak nasa zetin kan tuar. Thiamnakah, Budha biaknak kan biak ve lo ahcun kumpi hnatuannak ziangkim ah canvo tha ngaingai kan hmu theilo. Tu tla ah cun, Chin miphun pawlih duhnak cu thlun duh loin Chinram thlangsang ih kip ah Purang an dawl ih an din rero. Hmun hrekkhat tla ahcun, tlangzim ih phun cia mi Thinglamtah  (e.g Parte khaw taw, Sunthla khaw kiang Lai lun tlang, Rung tlang, etc) pawl cu kan siang lo cingin thahrum thawn an siatbal ih Purang an din.

Cui tlunah, Chinram cu Budha ram ih can ter tumin Kawl kumpi cun hrawkhrawl le tenum zetin tan an la ciamco. Ramdang Kohhran le Pawl dangdang hnen ihsin a ra mi Chin Khristian nauhak mi farah pawl bawmnak cu an sutcat hmaisak hnuah cui mi rethei Chin nauhak pawl cu paisa, buhfai le thil dangdang pe in an lem ih an Phungki tlawngah an ret. Tufang tla ahcun Pathian thusim le zirawknak khal zalen zetin duhduh in kan nei thei nawn lo.

Ka rualpi Karen nu in mizan sun ih a sim zo bangin tulai fangah Pakhawku-Kalemyo pal tlangin India ramri thleng dingin tlangleng lamzin tuah rero a si, himi tlangleng lamzin laitu dingah Chinpawl cu ei ding le paisa khal pe loin hna an tuan ter. Ei in tha an neih lo ruangah hnatuan pawl cu rilrawng le dam lo fialfial in an um. A kiltu Kawl ralkappawl cun tlangleng zin laitupawl cu an hmuhsuam ih an ti duhdah tuk ruangah mi hrekkhat cu an thi.

Chinram ih tanhmun khuar sinsin an duh ruangah Kawl ralkappawl cun Chinpawl cu an ralkap hmun, lamzin le lilawn ti vekah nasa zetin hna an tuan ter. Hivek hnatuan ih an buai tuk ruangah an mai ei in ding hman thitha in an hawl man nawn lo.

Kum ziang maw zat hivek dinhmun harsa le rethei fialfial ih an um ruangah thawng tampi cu India ram ah an tlan. Tulai fang ah Mizoram (thlanglam-Chinram) lawng rori ah Chinmi thawng 50 leng lo ei in hawlin an um.

Hivek dinhmun se tukih kan um rei tuk zo ruangah Saklam-Chin ih um Chinmipawl cun Kawl pawl thawi um tlang cu rem kan ti nawn lo, nuam kan ti nawn fawn lo. Burma ram timi sungih um le telve cu kan thansohnak ding khamtu le phunhnam sang kan sinak ti niam tertu dingih kan theih zo ruangah Burma ram ti mi sungih um le tel ve cu a duh in kan duh nawn lo. Tuahcun, mahte roreltheinak neih cu Chinmi pawlih duh bik mi le suangtuah mi a si thlang.

A tawpnak ah Pi Khawmhruaitu, tui ka rel zo mi mangbangnak le retheinak pawl cu kan tuar rero nacingin Nobel lawmman dawngtu Pi Aungsan Sukyi tivek Kawl hotu tal cun, hnam tin in (an tum siseh, an te siseh) zalennak le mahte roreltheinak an neih cu a duhpi ve ih minung ih kan pianpi mi zalennak cu a cawisan thiam ve kan beisei.

A thawng tlak nak ihsin a suah ih Kawl hotu a si tikah cun Burma ram sungih um leiram neitu diktak Chin, Kachin, Karen etc. pawlih kan duh bik mi bangrep tei’ umnak, zalennak le mahte um theinak pawl cu a lungkimpi ve kan zum, ziangahtile zovek milai khal mi duh lo cingih va uk  dingin a tling an um lo timi thufim hi a pawm ve ding tin kan zum. Ka thusim thatei in ngaithlak sak ruangah ka lung a awi.