MAHTE ROREL THEINAK & ZAWMAWKSALNAK

Kan hmuh le kan theih bangin Chinpawl cu hmunthum ah thendarh in kan um lawng siloin , cui kan umnak hmun ciar khalah  mahte-roreltheinak (thuneihnak sangbik) nei loin kan um cio. Curuangah, Chinpawl in kan tul mamawh mi cu thil pakhat lawng siloin, thil pahnih a si. Cui thil pahnih cu mahte- roreltheinak le zawmawksalnak a si.

Hi thil pahnih, mahte-roreltheinak le zawmawksalnak hi Chinpawl in kan tul bik mi an si ti cu el theih a si lo. Mirang pawl rin ta mi, in thendarhtu tui India, Burma le Bangladesh ramri pawl hi kan pawm lo kan theihpi ve lo, ti thei dinhmun ah ding rero zoin, ziangkim kan thuthu in fehpi rero ngam le fehpi rero zo sisehla cu thudang a si (thiamnakah, kan innhnen Naga pawl cu hivek dinhmun ah an ding rero zo).

Asinan, vanduaiah hivek dihmun ah kan ding dah lo lawng siloin a din khal kan rak tum taktak dah lo ruangah (Pu Laldenga, Col. Son Khaw Lian pawlin an rak dinpi tum nan peh vivo a si lo), tui leitlunih an pawm mi India, Burma le Bangladesh ramri le ukawkdan tansan in thu kan fehpi tulnak lai a um. Hi kan dihmun vekin thu kan ruat asile, tuini tuican ih kan tul bik mi pahnih cu mahte-roreltheinak le zawmawksalnak neih a si.

Thusuhnak um theu mi cu – hite pahnih ah khuisi kan neih tul hmasa deuh, tihi a si. T’awng dangih kan sim asile, mahte-roreltheinak nei dingin maw zawmawksalnak nei dingin hna kan tuan hmaisak a tul, tinak tluk a si.

Chin hotu hrekkhat in ram thum ih um Chinpawl zawmawksalnak (reunification) hi tul hmaisa deuhah an ruatih zawmawksalnak thu cu nasa zetin an aupi. Hotu hrekkhat cun mahte – roreltheinak hi a tul hmaisa sawn tin an ruat ruangah nasa zetin hna an tuan ve. Asinan, Chin mipi hrekkhat cun khui deuh a tul hmaisa timi hi a ruat in an ruat lemlo a bang. Chin mipi hrekkhat lala cun khui deuh a tul hmaisa ti cu vun simlo, hite pahnih thu hi a ruatin an ruat lo lawlaw a bang fawn.

A tlun ih ruahdan le hmuhdan pawl lakah mahte – roreltheinak neih a tul hmaisa timi hin a tak ah umzia a nei bik ding. Ziangahtile, a hmaisa in hivek pawmdan cun zawmawksalnak khal thupi ah a ret tel. A pahnihnakah, mahte – roreltheinak (thuneihnak sang bik) kan neih hnuhnu cun zawmawksalnak neih le neih lo khal kan thuthu, kheng sung sa, vek a si. Ziangtlukin zawmawksalnak neih kan tum a si khalle, cutivekin zawmaw taktak dingin thuneihnak (mahte-roreltheinak) kan kut sungih a um silo ahcun kan duhnak lungthin lawngin a tawp dingih a tak kan thleng thei cuanglo ding.

Kan ram hmun thum tlunih thuneitu cozah pawlin zawmawksalnak cu an duh lo bik mi, an huat le an tih bikmi a si thei. Curuangah, hi kan ram le miphun tlunih thuneitupawl mitmei kan ven ih an aan kan ngai a tul ringring si ahcun, kan duhmi zawmawksalnak thu khal kan kut sungah siloin mi  dang kut sungah a um tluk a si. Curuangah, kan kut sungah duhduh tuah thei dingih thuneihnak um hmaisak hi a tul hmaisaknak san a siih, hivekih um dingin tuan hmaisak a tulnak khal a si.

Fiang sinih kan sim asile, India hnuaiih um Chinram (Mizoram) in zawmawksalnak nei dingin ke an kar taktak zik tikah a hmaisa in India cozah in ziangtin a hmu ding ti an ruat hmaisak ringring ruangah a tul le a tha tiih an theihmi khal an tuah ngam lo. Cutivek thotho in Burma siseh, Bangladesh siseh an hmuhdan le ruahdan zoh hmaisak a tul tikah, a tha bikih kan theihmi tuah ngam lo le tuah theilo in kan um. Curuangah, zodang mitmei khal veng lo, an hmuhdan khal ruat rero lo ih mahte – roreltheinak neih tum hmaisak ding a si.

Hivek mahte–roreltheinak nei thei dingin kan tuan tikah hmun thum ih um Chinpawl a zozo khalin taw an thawh hmaisak a si khalle (thimnakah, 1966 ah Mizoram in an rak tawthawh dah) theihtawk in mah le umnak hmun ihsin bawmawk ih tanpi awk ding a si. Bawmawkdan a phunphun a um ih dinhmun ih zirin hmual nei bikin bawmawk ding a si.

Hivekin kan bawmawk tikah, hmun thum lakih kan ram pakhat sangsang in zalennak (mahte – roreltheinak) diktak a hmuh asile a dang pahnih khalin hmu ve tlukin ruatih pawm thiam ding a si. Pakhat sangsang in an hmuh ahcun a rei hlanah a dang pahnih in an zawm ve fawn ding.

Khatlamah, mahte–roreltheinak hi neih hmaisak a thupi deuh kan ti ruangah zawmawksalnak thu hi thlauthlak ding a si cuang lo. Hite pahnih hi nupa vek an siih, nupa in farual nei thei le cawm thei dingah an pahnih in an thupitdan a bangawk vek hi a si. Pasal cun ziangkimah hmai a tuan a tul deuh bangin mahte– roretheinak khal hmaituangtu ah kan ret a tha tinak fang a si.

Zawmawksalnak thu hi a thu le a hla tal cun theihtawk in au suahpi ringring a tul, ziangahtile hihin Chin hnahthlakpawl pumkhat kan sizia a tharin mi a theih ter ringring ih hihi thil thupi ngaingai a si.